Toplu taşıma planlaması denince akla genelde üç şey gelir: sefer tarifesi, araç ataması ve sürücü çizelgesi. Tablo doldurulur, her sefere bir araç ve bir sürücü yazılır, plan tamamlanmış sayılır.
Oysa bir otobüs gününün tamamını seferde geçirmez. Sabah garajdan çıkar, ilk durağa boş gider, seferler arasında bir yerde bekler, gün içinde yakıt alır ya da şarj olur, akşam yıkanır ve bir yerde geceler. Klasik planlamanın görmediği tam olarak bu saatlerdir; planın sahada bozulduğu yer de burasıdır.
Klasik planlama nerede tıkanıyor?
Sefer, araç ve sürücü üçlüsüyle sınırlı bir plan, üç soruyu cevapsız bırakır:
1. Araç iki sefer arasında nerede duruyor? Kâğıt üzerinde iki sefer arasında 70 dakika boşluk vardır. Sahada o araç ya durakta yol kenarında bekler ya da garaja gidip gelerek ölü kilometre üretir. İkisi de planda yazmaz, ikisi de maliyettir.
2. Yıkama ve yakıt ne zaman yapılacak? Bu işler çoğu işletmede planın dışında, “vardiya sonunda hallolur” mantığıyla yürür. Sonuç: yıkama alanında sıra, pompada kuyruk, gecikmeli çıkan sabah seferi.
3. Gün sonunda araç doğru yerde mi? Bugünün son seferi yanlış uçta bittiğinde bedeli iki türlü ödenir: araç ya o gün garaja dönerken fazladan ölü km üretir, ya da ertesi günün ilk seferi ekstra ölü km ile başlar. Tek bir günün planı doğru görünse de bu fark hafta boyunca birikir.
Bu üç soru cevaplanmadan hazırlanan çizelge bir plan değil, iyimser bir tahmindir. Bu bağımlılıkların planlamayı neden bu kadar zorlaştırdığına Ulaşım planlaması neden zor? yazımızda ayrıca değinmiştik.
Toplu taşıma planlaması nasıl uçtan uca otomatikleştirilir?
Bir toplu taşıma planlama yazılımının bu saatleri de görmesi gerekir. KentPlanner planlamayı bu yüzden seferden değil araçtan kurar. Her araç için günün tamamı kesintisiz bir zaman çizgisidir: garajdan çıkış, boş geçişler, seferler, molalar, şarj/yakıt, yıkama, park ve garaja dönüş; hepsi aynı çizgide, dakika hassasiyetiyle. Bu katmanların tamamı tek bir yapay zeka modeli üzerinde çalışır; yıkama kararı ölü kilometreyi, ölü kilometre araç ihtiyacını, araç ihtiyacı da sürücü sayısını aynı anda etkiler.
Bu zaman çizgisindeki her boş kilometre gerçek yol ağı üzerinden hesaplanır; kuş uçuşu mesafeyle değil. Garajdan ilk durağa gidiş, iki sefer arasındaki geçiş ve son duraktan garaja dönüş ayrı ayrı ölçülür. Böylece “bu araç oraya yetişir mi?” sorusu tahminle değil hesapla cevaplanır.
Aynı zaman çizgisi üzerinde sistem, çakışmaları da otomatik yakalar: aynı araca üst üste iş verilmesi, sürücünün iki yerde birden görünmesi, aynı pompanın veya aynı yıkama alanının aynı anda birden fazla araca verilmesi, park alanı kapasitesinin aşılması. Bunların hepsi plan kaydedilmeden önce kontrol edilir.
Yıkama ve parklanma alanları plana nasıl dahil edilir?
KentPlanner’ı klasik çizelgeleme araçlarından ayıran asıl nokta burasıdır: tesisler birer kaynak olarak modellenir, not defteri maddesi olarak değil.
Yıkama merkezleri. Her merkezin kendi çalışma günleri, çalışma saatleri ve birden fazla yıkama alanı olabilir. Yıkama süresi aracın uzunluğuna göre değişir: 12 metrelik solo otobüsle 18 metrelik körüklü aracın süresi aynı değildir, sistem bunu araç modelinden çözer. Bir garajın yalnızca belirli merkezleri kullanmasına izin verilebilir. Yıkama bir seferin öncesine de sonrasına da konumlandırılabilir, “günün sonunda yıkansın” tercihi ise tek seçenekle açılır. Sistem aracı uygun alana yönlendirir, alan doluysa bekleme süresini hesaplar ve makul sınırı aşıyorsa uyarır.
Parklanma / bekleme alanları. Bunlar garajdan farklıdır: bir garaj kalıcı barınma yeriyken, parklanma alanı seferler arasında geçici bekleme noktasıdır ve doğrudan bir durakla tanımlanır. Her alanın aynı anda kaç araç alabileceğini gösteren bir kapasitesi vardır. Planlamacı “şu kadar dakikadan uzun boşluklarda aracı park alanına gönder” diyerek eşiği kendisi belirler; sistem o boşlukları tespit eder, alana gidiş-dönüş ölü kilometresini hesaba katar ve kapasite aşılıyorsa o çözümü kabul etmez.
Şarj ve yakıt. İstasyonlar pompa bazında modellenir; her yakıt tipinin kendi çalışma saatleri vardır. Elektrikli araçlarda şarj eğrisi (hangi doluluk aralığının ne kadar sürdüğü) kullanılır, sabit bir süre varsayılmaz. İkmal, yıkama gibi seferin öncesine ya da sonrasına yerleştirilebilir. Gün sonunda araçların belirli bir doluluk seviyesiyle bırakılması istenebilir; yakıt için kabul edilebilir azami sapma mesafesi ve model bazında minimum ikmal yüzdesi tanımlanabilir.
Kısacası: yıkama, park ve şarj planın sonucu değil, planın girdisidir.
Otomatik atama seçenekleri: her işletmenin kuralı farklıdır
Yapay zeka destekli otomatik planlama, “butona bas, sistem karar versin” demek değildir. Sahada her işletmenin, hatta aynı işletmede her hattın kendi kuralı vardır. KentPlanner bu kuralları planlamacının eline verir:
- Basamaklı (merdivenli) atama. Planlama ekipleri bu terimi zaten bilir: araçların ve sürücülerin görev bloklarının gün gün kayarak dönmesi. Hafta içi ile hafta sonu ayrı basamaklarla kurulabilir, ya da “her N günde bir kaydır” denilebilir. Bir sonraki dönemi planlarken sistem, önceki planın kaldığı yerden kesintisiz devam edip edemeyeceğini kontrol eder; böylece rotasyon dönemler arasında bozulmaz.
- Eşit km dağıtımı. Bazı işletmeler ve bazı hatlar, araçların kilometresinin dengeli dağılmasını ister; amortisman ve bakım yükü filoya eşit yayılsın diye. Tek seçenekle açılır.
- Ölü km cezası ve azami ölü km. Sistem boş kilometreyi maliyet olarak cezalandırır; ayrıca “bir araç iki iş arasında en fazla şu kadar km boş gitsin” sınırı konabilir.
- Yön kuralları. Kimi işletme tüm seferlerde gidiş-dönüş sırasına uyulmasını ister, kimi bunu yalnızca hat bazında ister, kimi hat bazında tur bütünlüğü arar, kimi de hiç kural istemez. Dört davranıştan biri seçilir.
- Araç çalışma limiti. Bir araç günde en fazla kaç km, kaç dakika ya da kaç sefer çalışsın? Limit katı ya da esnek tanımlanabilir.
- Yedek araç oranı ve yedek kullanımı. Filonun bir kısmı yedek ayrılabilir; çok günlü planlarda yedeklerin devreye girmesine izin verilir.
- Araç başına hat sınırı. “Bir araç günde en fazla iki hatta çalışsın” ya da “şu hatta yalnızca şu model çalışsın” kuralları tanımlanabilir.
- Mola kurgusu. Molalar saat dilimine göre farklılaşır: gece saatlerinde sabit dakika, gündüz yoğunlukta tur süresinin yüzdesi olarak. Uzun boşlukların nasıl değerlendirileceği ayrıca ayarlanır.
- Hayalet araç ile senaryo denemesi. Filoda olmayan bir aracı plana dahil ederek “3 araç daha alsam ne değişir?” sorusu, filoya gerçek araç eklemeden test edilir.
Bu seçenekler birlikte çalışır: aynı hat için “eşit km + ölü km cezası + gün sonu yıkama” senaryosuyla, “basamaklı atama + yedek araç” senaryosu yan yana kurulup karşılaştırılabilir. Atama motorunun araç ve sürücüyü birlikte nasıl ele aldığını Toplu taşımada otomatik araç, sürücü ve sefer planlaması yazısında ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
Otomatik planlama ne kadar tasarruf sağlar?
Her plan senaryosu için sistem ölçülebilir çıktı üretir: kaç araç ve kaç sürücü gerektiği, bu araçların kaçının tam gün kaçının ara dinlenmeli çalıştığı, garaj kaynaklı ve seferler arası ölü kilometrenin ayrı ayrı toplamı, aylık maliyet ve senaryolar arasındaki fark ile yıllık tasarruf.
Sahada en çok kazanç, doğrudan sefer sayısından değil ölü kilometreden ve tesis beklemelerinden çıkar. Boş geçişlerin gerçek yol ağı üzerinden hesaplandığı, yıkama ve park alanlarının kapasiteleriyle plana dahil edildiği kurgularda, klasik çizelgeye kıyasla %10-15 aralığında iyileşme görülebiliyor. Üstelik bu, sefer sayısını azaltarak değil; aynı hizmeti daha az boş kilometreyle üreterek elde ediliyor. Bu kazancın platform bütününde nasıl bir karar sürecine dönüştüğünü Toplu taşıma optimizasyonu yazısında ele aldık.
Sık sorulan sorular
Toplu taşıma planlama yazılımı tam olarak neyi otomatikleştirir?
Sefer tarifesini, araç ve sürücü atamasını, garaj giriş çıkışlarını, seferler arası boş geçişleri, yıkama, şarj ve parklanma zamanlarını tek bir plan içinde otomatik üretir. Planlamacı kuralları belirler, yapay zeka bu kurallara uyan çizelgeyi çıkarır.
Mevcut tarifemizi baştan yazmamız gerekiyor mu?
Hayır. Sistem GTFS veri yapısıyla çalışır; mevcut hat, durak, sefer ve takvim veriniz olduğu gibi aktarılır. Planlama bu verinin üzerine kurulur.
Ölü kilometre nasıl hesaplanıyor?
Kuş uçuşu mesafeyle değil, gerçek yol ağı üzerinden. Garajdan ilk durağa gidiş, iki sefer arasındaki geçiş ve son duraktan garaja dönüş ayrı ayrı ölçülür, maliyet olarak cezalandırılır ve azami sınırı planlamacı belirler.
Otomatik plan çıktıktan sonra elle müdahale edebilir miyiz?
Evet. Otomatik plan bir başlangıç noktasıdır; planlamacı tek bir görevi değiştirdiğinde sistem bu değişikliğin etkilediği diğer blokları, ölü kilometreleri ve tesis kullanımlarını yeniden hesaplar ve çakışma varsa kaydetmeden önce uyarır.
Elektrikli otobüsler için şarj planlaması yapılabiliyor mu?
Evet. İstasyonlar pompa bazında modellenir, sabit süre yerine şarj eğrisi kullanılır ve araçların gün sonunda belirli bir doluluk seviyesiyle bırakılması istenebilir.
Yıkama ve parklanma alanı tanımlamazsak sistem çalışmaz mı?
Çalışır. Bu katmanlar isteğe bağlıdır; tanımlandıkça plan gerçeğe yaklaşır.
Kapanış
Sefer, araç ve sürücü planlaması bir toplu taşıma planının yalnızca iskeletidir. Aracın nerede beklediği, ne zaman yıkandığı, nerede şarj olduğu ve günü nerede bitirdiği hesaba katılmadığında, plan sahada kendi kendini bozar.
KentPlanner bu katmanları yapay zeka destekli tek bir zaman çizgisinde birleştirir, kuralları planlamacının eline verir ve her senaryonun maliyetini ölçülebilir hale getirir. Planlama sezgiyle değil, karşılaştırılabilir sayılarla yapılır.